Co to jest franczyza i czy warto z niej skorzystać? Przyglądamy się modelowi

Zakładanie własnego biznesu nie zawsze wiąże się z wymyślaniem koncepcji od zera. Alternatywną formą prowadzenia działalności gospodarczej może być franczyza, dzięki której można skorzystać z know-how i rozpoznawalności marki dłużej funkcjonującej na rynku. Jak wygląda w praktyce i dlaczego warto ją rozważyć?

---

Franczyza pojawia się w życiach konsumentów każdego dnia, choć często nie zdają sobie z tego sprawy. Leży u podstaw funkcjonowania handlu detalicznego: zarówno tego o mniejszym formacie, w postaci sklepów typu convenience store, jak i większych supermarketów. Bazuje na niej szeroko rozumiana gastronomia — bary szybkiej obsługi, kawiarnie, piekarnie i restauracje. Pojawia się także w sektorze zdrowia i urody, sportu i fitnessu, rozrywki, edukacji oraz usług kurierskich i pocztowych.

Według najnowszych danych w Polsce działa ponad 1,3 tysiąca sieci franczyzowych, które łączą blisko 90 tysięcy franczyzobiorców zatrudniających nawet 500 tysięcy ludzi. Liczby te rosną z roku na rok, dlatego warto przyjrzeć się uważniej całemu modelowi, poznać jego główne założenia… i — jeśli akurat szukacie pomysłu na biznes — spróbować zaprzyjaźnić się z nim bliżej.

Franczyza: Co to jest? Definicja i historia

Franczyza (nie mylić z franszyzą, czyli elementem umowy ubezpieczenia przerzucającej część poniesionej szkody na ubezpieczającego) to model biznesowy, w ramach którego właściciel jednej firmy (franczyzodawca) udziela licencji na prowadzenie działalności innemu podmiotowi (franczyzobiorcy) z wykorzystaniem jego produktów, znaków towarowych i know-how.

Podstawą ich porozumienia jest umowa franczyzowa zawierająca m.in. konkretne wytyczne dotyczące tego, jak powinno funkcjonować przedsiębiorstwo franczyzobiorcy, i wysokość wnoszonych przez niego opłat. Uwzględnia także zapisy dotyczące obszaru, na którym powstanie nowy lokal, czas obowiązywania licencji i warunki jej potencjalnego wygaśnięcia.

Korzeni tego, czym jest współczesna franczyza, należałoby się doszukiwać już w średniowieczu. Właściciele ziemscy zawierali wtedy umowy z poborcami podatkowymi, którzy zatrzymywali określony procent pieniędzy zebranych z opłat, a resztę oddawali. Bliższy współczesności model ukształtował się za to w połowie XIX wieku w Stanach Zjednoczonych.

Jednym z jego pierwszych propagatorów był farmaceuta John S. Pemberton, światu znany jako twórca receptury Coca-Coli. Amerykanin zezwolił wybranym podmiotom na produkcję, butelkowanie, sprzedaż i późniejszą produkcję napoju. Scedował te zadania na innych, mierząc się z problemami natury zdrowotnej i finansowej.

Choć nie dożył sukcesu swojego pomysłu, ten po latach okazał się strzałem w dziesiątkę. Dość powiedzieć, że marka przetrwała do dziś.

Do Europy franczyzy we współczesnym kształcie dotarły w latach 60., a do samej Polski — wraz z nastaniem transformacji ustrojowej. W 1989 roku nad Wisłą swój pierwszy salon w tej formule otworzyła francuska sieć perfumerii Yves Saint Rocher. Dwa lata później wewnątrzkrajową ekspansję rozpoczął nieistniejący już Mr Hamburger, który miał być rodzimą odpowiedzią na markę McDonald’s.

Ważnym momentem dla polskich przedsiębiorców było również założenie w 2000 roku Polskiej Organizacji Franczyzodawców.

Prowadzenie działalności w systemie franczyzowym. Jak to działa?

Skoro już wiemy, co to jest franczyza, ustalmy, jak w praktyce wygląda oparta na niej działalność. Jej specyfika zależy od modelu franczyzy, którego wybór powinien być poprzedzony dogłębną analizą rynku. Modele można podzielić ze względu na:

• typ działalności: dystrybucyjny/handlowy (sprzedaż produktów dostarczanych bezpośrednio przez franczyzodawcę albo wskazanych przez niego kontrahentów) albo usługowy (oferowanie usług zgodnie z określonym know-how);
• rodzaj know-how: związany ze specyfiką dystrybucji produktów albo koncepcji działalności biznesu opartego na handlu;
• organizację systemu: bezpośredni (prowadzenie jednej działalności w konkretnej lokalizacji) lub wielokrotny (prowadzenie wielu działalności na wybranym terytorium, na przykład w całym mieście lub regionie; czasem zakłada też przejście w masterfranczyzę i udzielanie sublicencji innym przedsiębiorcom).

Po wyborze odpowiedniego modelu franczyzobiorca zawiera wspomniane już porozumienie z franczyzodawcą. Umowa franczyzowa upoważnia go do otrzymania tzw. pakietu franczyzowego, który przyznaje mu konkretne prawa, ale i nakłada obowiązki. Do tych pierwszych należą:

• zgoda na korzystanie z koncepcji prowadzenia działalności gospodarczej (w tym produktów, znaków towarowych, wiedzy technicznej i praw własności intelektualnej/przemysłowej) na określonym terytorium i w określonym czasie;
• możliwość korzystania z określonych usług: szkoleń, marketingu, pomocy na początkowym etapie prowadzenia działalności;
• prawa ochronne, na przykład dotyczące wypowiedzenia umowy.

Najczęstsze obowiązki wynikające z umowy franczyzowej to z kolei:

• konieczność poniesienia opłat: wstępnej (za możliwość przystąpienia do sieci), bieżących (wnoszonych w związku z ciągłością prowadzenia działalności), a także marketingowej (rzadziej występująca dotyczy obowiązku promocji przedsiębiorstwa).;
• gotowość do przyjęcia organów audytu bądź kontroli w celu ustalenia, czy zapisy postanowienia są odpowiednio przestrzegane;
• obowiązek zachowania poufności i nieujawniania tajemnicy przedsiębiorstwa;
• zakaz konkurencji: powstrzymywanie się od prowadzenia zewnętrznej działalności tożsamej lub zbliżonej do tej, która dotyczy franczyzy; warto zwrócić uwagę, że może obowiązywać także po zakończeniu obowiązywania porozumienia;
• kary umowne, np. za naruszenie standardów sieci albo niespełnienia planów sprzedażowych.

Franczyza i jej zalety. Dlaczego warto ją wybrać?

Franczyza cieszy się rosnącą popularnością z wielu powodów. Przede wszystkim w ramach niej przedsiębiorca nie musi samodzielnie rozpisywać modelu biznesowego, tylko korzysta z tego istniejącego, który sprawdził się już w innych lokalizacjach.

Oczywiście, za każdym razem powinien brać pod uwagę lokalne uwarunkowania (np. bliskość innych obiektów albo charakterystykę grupy docelowej klientów), ale nie robi tego od zera. Tym samym znacząco zmniejsza ryzyko biznesowe.

Dołączenie do którejś z franczyz niesie za sobą również korzyści marketingowe. Największe z nich to marki o wieloletniej, ugruntowanej pozycji na rynku, które zdążyły zbudować rozpoznawalność wśród różnych grup kupujących albo usługobiorców.

Poza tym regularnie prowadzą ogólnokrajowe kampanie informacyjne, na przykład związane z wprowadzeniem nowego produktu na rynek, programów lojalnościowych albo obniżek cen. Skorzystają na nich lokale z różnych regionów, a nie jeden konkretny punkt.

Kolejny atut, częściowo połączony z uzyskaniem dostępu do modelu biznesowego, dotyczy wsparcia operacyjnego na różnych etapach działalności.

Franczyzodawca może pomóc franczyzobiorcy już na samym początku, szukając wraz z nim najlepszej lokalizacji, oferując dostęp do specjalistycznych szkoleń albo usprawniając proces rekrutacji nowych pracowników. Później niejednokrotnie wspiera go w obsłudze prawnej, księgowej, marketingowej i optymalizowaniu łańcucha dostaw.

Ostatnią, nie mniej istotną zaletą jest przychylność banków w zakresie potencjalnego finansowania zakupu franczyzy. Mniejsze ryzyko inwestycyjne związane z tą decyzją chętniej skłania je do przyznania kredytu zainteresowanym przedsiębiorcom.

Wady i ograniczenia franczyzy

Każdy kij ma jednak dwa końce, dlatego warto pamiętać o tym, że mimo wielu zalet franczyza nie będzie najodpowiedniejszym modelem dla wszystkich gotowych założyć własną działalność. Od budowanej całkowicie na własnych zasadach firmy różni ją to, że wymaga podporządkowania się odgórnie narzuconym standardom całej sieci.

Ograniczenie tak rozumianej niezależności — i to niezmienne w czasie — może zniechęcić tych, którzy mają własny pomysł na biznes, zwłaszcza że powszechnością są kontrole, a za łamanie zapisów umowy często czekają kary.

Potencjalne ograniczenie to także wysokie opłaty wstępne. Choć franczyzodawcy niekiedy partycypują w tych kosztach, konieczność zainwestowania większej sumy będzie dla niektórych przedsiębiorców barierą nie do przeskoczenia.

Ze sferą finansową wiąże się także konieczność realizacji planów sprzedażowych, od których potencjalnie zależy wysokość wynagrodzenia franczyzobiorcy.

Za wadę franczyzy uznaje się również zbiorczą odpowiedzialność poszczególnych członków sieci. Jeden podmiot, który popełni błąd w prowadzeniu własnej działalności, może zszargać reputację całego konglomeratu. Nieomylni bywają wreszcie i sami franczyzodawcy, wdrażając niewłaściwą strategię rozwoju albo politykę cenową.

Franczyza w Polsce. Jak to zrobić?

Co to jest franczyza? Jak wygląda oparta na niej działalność? Jakie ma wady i zalety? Z odpowiedziami na te pytania zbierzmy w kilku punktach najważniejsze czynności, które musi podjąć osoba zainteresowana dołączeniem do istniejącej już sieci. To:

1. sprawdzenie, czy franczyza to rzeczywiście najlepsza możliwa forma prowadzenia działalności gospodarczej w interesującej nas branży; ocena jej szans i potencjalnych zagrożeń w zestawieniu z niezależnym przedsiębiorstwem;
2. ustalenie preferowanego modelu franczyzy z uwzględnieniem indywidualnych kompetencji, a także zasobów czasowych i osobowych;
3. zabezpieczenie odpowiednich środków finansowych, które pozwolą na zawarcie umowy franczyzowej i późniejsze przestrzeganie jej zapisów;
4. analiza istniejących ofert franczyzodawców pod różnymi kątami: ryzyka biznesowego, niezależności prowadzenia lokalu, zwrotu z inwestycji, czy potencjalnych kar umownych, ale również zestawienie ich z innymi zmiennymi:
   • historią dotychczasowego rozwoju sieci i jego dynamiki, a także perspektyw na przyszłość;
   • opiniami innych przedsiębiorców, którzy wcześniej dołączyli do franczyzy: często można znaleźć je na forach internetowych albo w dedykowanych grupach w mediach społecznościowych;
5. podpisanie umowy franczyzowej;
6. przygotowanie do otwarcia działalności: aranżacja lokalu zgodnie z wytycznymi franczyzodawcy, zatrudnienie pracowników, zaopatrzenie punktu w towar bądź sprzęt niezbędny do świadczenia konkretnych usług, uzyskanie niezbędnych zgód i zezwoleń, wdrożenie strategii marketingowych.

Jak widać, proces wchodzenia do sieci jest wieloetapowy i najczęściej rozpoczyna się wiele miesięcy przed przyjęciem pierwszych klientów. Warto podejść do niego z rozwagą, biorąc przy ocenie potencjału inwestycji jak najwięcej czynników. Dzięki takiemu rozpoznaniu zwiększymy prawdopodobieństwo sukcesu, a z czasem być może zaczniemy zastanawiać się nad wyborem modelu wielokrotnego.